Ernstige coronapatiënten overlijden moederziel alleen op een IC of in een verpleegtehuis, zonder afscheid te kunnen nemen van hun dierbaren. En die nabestaanden, die loggen in op een digitale uitvaart, want de gebruikelijke uitvaart waarin familie, vrienden en collega’s in zaal, kerk of aula afscheid kunnen nemen van de overledene is verboden. Hoe kunnen we in deze tijd omgaan met de dood, met rouw en met verlies? Een gesprek hierover met rouwtherapeut en psycholoog Marrit van Exel.

Als je geen afscheid kunt nemen omdat je naaste is overleden op de IC van een ziekenhuis, hoe kun je dan toch afscheid nemen? Is daar een ritueel voor te bedenken?

“Dit is minder uniek dan je denkt. Corona is nieuw, maar bijvoorbeeld nabestaanden van zelfdodingen of die een naaste verloren bij een auto-ongeluk, waren er ook niet bij op het moment van sterven en konden ook geen afscheid nemen. Wat ik mensen adviseer die dit meemaken is dit: schrijf een brief aan de overledene van wie je geen afscheid hebt kunnen nemen. Zet daarin alles wat je tegen die persoon had willen zeggen. Wat je zo graag nog gezegd had, zoals: ‘Ik houd van je’, ‘Het gaat je goed’, ‘Ik ben je dankbaar voor..,’ en dan wellicht ook wat je nog dwarszit, maar nog nooit hebt uitgesproken. Zet er eventueel een foto bij met een kaarsje. Ga op een stoel zitten, zet een stoel tegenover je, zet daar desnoods de foto van de overledene op, en doe alsof de overleden persoon voor je zit. Lees vervolgens die brief hardop voor. Spreek uit wat je had willen uitspreken als je afscheid had kunnen nemen. Want als je alleen die brief schrijft, zit het nog steeds in je hoofd. Als je je gevoelens hardop voorleest, komen ze uit je lijf en krijgen ze de ruimte. Er komen veel emoties vrij, maar daarna lucht het op. De brief en het voorlezen vormen een afscheidsritueel. Ook al geloof je er misschien niet in dat de overledene het meekrijgt, al doe je het alleen voor jezelf, het geeft je het gevoel dat je iets gedaan hebt. Je bent niet alleen maar machteloos.”

Impact

Zij vertelt wanneer bij haar de omvang en de impact van de coronacrisis doordrong. “Laatst was ik in de auto onderweg van Amersfoort naar Groningen. Op de snelweg kwam ik negen keer een ambulance tegen, waarvan er zes met loeiende sirenes en knipperende koplampen voorbij scheurden. Ik was vanaf het begin redelijk nuchter gebleven onder de coronacrisis – ook omdat ik geen naasten ken die getroffen zijn – maar toen op die snelweg werd me in één klap de schaal van de coronacrisis duidelijk. Ik zag ook met eigen ogen hoe onverbiddelijk het virus toeslaat. Ik voelde het door mijn hele lijf gaan. Ik moest ervan huilen.”

Ervaringsdeskundig

Marrit van Exel is psycholoog en trainer-coach op het gebied van rouw en schreef enkele ebooks, zoals Rouwen en Leven en Grenzen stellen in 6 stappen. Daarnaast is zij ook ervaringsdeskundige op het gebied van rouw. Ze verloor in 2011 onverwacht haar man, een paar jaar later bleek haar oudste dochter ongeneeslijk ziek. “Ze was 32 jaar toen ze overleed, net moeder geworden van haar tweede kind. Door die twee sterfgevallen ben ik anders in het leven gaan staan. Het leven is compleet met alles erop en eraan, rouw en verlies horen daarbij. De een gaat vroeg dood, de ander laat. De dood, rouw, verlies: het is allemaal part of life. De pijn wordt er niet minder om, maar als je er op die manier naar kijkt kun je het verlies accepteren. De verhoudingen worden nu op scherp gesteld door corona. Oudere mensen voelen hun grote kwetsbaarheid. Weduwen voelen dat ze nu de enige ouder nog zijn en ook dat ze zonder hun geliefde in huis zitten, en deze tijd alleen moeten doorkomen. Alleenstaande ouders merken hoe alleen ze ervoor staan, zonder hulp van buitenaf. Dat is een extra confrontatiemoment.”

Ik kan me voorstellen dat nabestaanden van coronapatiënten kampen met schuldgevoelens, ‘ik had erbij moeten zijn in die laatste momenten’.

“Het aparte met schuldgevoelens is dat mensen zich dat aanpraten. Onderzoek de vier vragen die de Amerikaanse therapeut Byron Katie heeft geformuleerd: 1. Is het waar? 2. Kun je absoluut weten dat het waar is? 3. Hoe reageer je, wat gebeurt er, wanneer je die gedachte gelooft? 4. Wie zou je zijn zonder de gedachte? Nabestaanden die een naaste aan corona hebben verloren, zouden zich moeten realiseren dat dit een situatie van pure overmacht is. Wat had je kunnen doen? Toen mij de dood van mijn man en dochter overkwam, heb ik in een familieopstelling geleerd om oordeelloos te accepteren wat je overkomt. Het leven heeft mooie en nare kanten. Het is wat het is.”

Rouwfases

Over leven met rouw zonder afscheid te hebben kunnen nemen van heeft Marrit van Exel recent een YouTube-filmpje gemaakt. Op haar website haalt de psycholoog rouwfases aan van het model ‘verlieskunde’ dat trauma- en gezondheidspsycholoog Herman de Monnink opstelde. Hij stelt dat je in rouw door drie fasen gaat: de aanvaardingstaak (bewust erkennen van de feitelijke impact van het verlies), de afscheidstaak (bewust afscheid nemen van de of het verlorene met alle emotionele uitingen) en de opbouwtaak (het bewust opbouwen van een nieuw levenshoofdstuk).

De ‘afscheidstaak’ is in coronatijd geen simpele. Alles is anders. De vraag komt op: Biedt een online-uitvaart troost aan nabestaanden?

“Het is beter iets dan niets. Thuis in je woonkamer kun je al met een foto van de overledene, een kaarsje erbij als je dat prettig vindt, een uitvaart in het klein houden. Stuur al je liefde en gevoelens naar de overledene. Iets doen is een goed tegengif tegen de machteloosheid. Maar waar ik wel voor pleit is dat er nog een herdenkingsbijeenkomst komt op een later moment waar wel iedereen bij kan zijn. Dat hoeft niet in een uitvaartcentrum, zo’n bijeenkomst kan overal gehouden worden. Onder het mom: ‘Het was onmogelijk om bij het moment van sterven en bij de uitvaart te zijn, maar we kunnen altijd opnieuw afscheid nemen.’ Mensen hebben nu eenmaal de behoefte om met elkaar afscheid te nemen, met elkaar te praten over de overledene, hun gevoelens te delen. Na de uitvaart van mijn man was er één dochter die een aantal zaken anders had willen doen en dat hebben we bij de de uitvaart van mijn dochter gedaan. De rouwverwerking na mijn dochter verliep ‘makkelijker’ omdat ik al wist wat ik kon verwachten en wat wel of niet werkt voor mij. You know the drill. We konden haar een afscheid geven zoals we het eigenlijk ook bij mijn man gewild hadden. Een uitvaart werkt bij de rouw en de acceptatie, daarna moet je het zelf doen, met hulp van familie en vrienden.”

Herdenking

“Nabestaanden van een coronapatiënt kunnen troost vinden in de organisatie van een herinneringsherdenking op een later tijdstip, in post-coronatijd. Ga die verhalen maar ophalen, zoek de film en foto’s van de overledene, laat je gevoelens van verdriet, frustratie of wanhoop toe. “Je bent zo flink”, wordt er dan vaak in Nederland gezegd als iemand niet huilt, alsof dat een prestatie is. Je emoties tegenhouden is als een bal onder water proberen te houden. Het levert zoveel inspanning op om die bal eronder te houden. Laat die bal toch boven komen, dan kan ‘ie wegdobberen…”

Vragen over rouw, verlies en verwerking? Stuur ze naar ons, en Marrit van Exel zal op dit platform je vragen beantwoorden.

People reacted to this story.
Show comments Hide comments
Comments to: Afscheid nemen in coronatijd: hoe doe je dat?
  • Avatar
    juni 24, 2020

    Erg interessant artikel over afscheid nemen in deze gekke tijd. Ik geloof dat velen zich machteloos voelen wanneer ze niet op een goede manier afscheid hebben kunnen nemen van een dierbaar persoon. Ik denk ook dat het belangrijk is om in betere tijden samen te komen om een dierbaar persoon te herdenken.

    Reply
Write a response

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Attach images - Only PNG, JPG, JPEG and GIF are supported.

Care4Corona Fotoboek

Een selectie uit de 2.700 inzendingen voor de Care4Corona Fotowedstrijd, verzameld en gebundeld in dit unieke fotoboek. De heftige, ontroerende en inspirerende foto’s met verhalen laten een compleet beeld zien van de eerste maanden van de Coronacrisis in Nederland.

Bestel

Hou me op de hoogte?

Schrijf je in en blijf per mail op de hoogte van nieuwe artikelen:

Door je in te schrijven ga je akkoord met onze Privacyverklaring.

Login

Welcome to Typer

Brief and amiable onboarding is the first thing a new user sees in the theme.
Join Typer
Registration is closed.